ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا ناوچەیەکی توندڕەوییە. ئەم هەرێمە بەرزترین ڕێژەی بێکاری لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا هەیە، کە دوو هێندەی تێکڕای ڕێژەی بێکاری لەنێو ژنان و گەنجاندایە. ئابوری ئەم وڵاتانە لەنێو ئەو ئابووریانەدایە کە کەمتر هەمەچەشن بوون، پێوەرەکانی هێرفیندەل کە ئامرازێکە بۆ پێوانەکردنی هەناردەکردن لەم ناوچەیەدا، بۆ زۆربەی ئەو وڵاتانە لە نێوان 0.6 بۆ 1دایە. ئەم ناوچەیە زۆرترین پچڕانی کارەبای هەیە لە مانگێکدا. ڕێژەی فەرمانبەرانی حکومی و تایبەت لە جیهاندا بەرزترینە. تا ئەم دواییانە، هەرێم بە تێکڕا لەسەدا ٤ بۆ ٥ گەشەی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی هەبووە.
ئەم ئەنجامە توندڕەو و توندانە پەیوەندییان بەو سیاسەتانەوە هەیە کە پێش ساڵی ٢٠١٤ لە هەرێمدا جێبەجێ کران. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا 8%ی دانیشتوانی جیهان و 5%ی کۆی بەرهەمی ناوخۆی جیهان و 48%ی پاڵپشتی وزەی جیهانیان هەیە. ئەم یارمەتییانە هاندەرێکی گرنگن بۆ پیشەسازییەکانی پەیوەست بە وزە. کۆمپانیا گەورە و کۆنەکان. ئەم کۆمپانیایانە هەلی کار زۆر ناڕەخسێنن، کۆمپانیا دەستپێشخەرەکان و کۆمپانیا بچووکەکان ئەم کارە دەکەن. بۆیە یارمەتی وزە وەک باجی کار کاردەکات و بەشدارییەکی زۆر دەکات لە بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری لە هەرێمدا. هەروەها یارمەتییەکانی وزە توانا و پاڵنەر بۆ پاراستنی تۆڕی دابەشکردن و بەرهەمهێنانی کارەبا کەمدەکاتەوە. یارمەتیی گازۆیل ئەم هاندەرە بۆ جووتیاران دروست دەکات بۆ دروێنەکردنی ئاوی زیاتر لە ناوچەیەکدا کە یەکێکە لە کەمترین ناوچەکانی ئاو لە جیهاندا. هەروەها یارمەتییەکانی سووتەمەنی هانی خەڵک دەدات کە زیاتر ئۆتۆمبێلی تایبەت بەکاربهێنن. قەرەباڵغی هاتووچۆ لە 11 ڕێگای سەرەکی قاهیرە تەنها 2 ملیار دۆلار بۆ ئابووری میسری تێدەچێت.
نزیکەی لە هەموو وڵاتانی ناوچەکەدا ئەو هاووڵاتیانەی لە کەرتی گشتیدا کار دەکەن، داهاتیان زیاترە لە کەرتی تایبەت. لە ئەنجامدا گەنجان بەدوای کاردا دەگەڕێن لە کەرتی گشتی و حکومیدا. لە بەشێک لە وڵاتانی ئەنجوومەنی هاوکاری کەنداوی فارس، حکوومەت مووچەی ئەو هاووڵاتییانە دابین دەکات کە لە کەرتی تایبەتدا کار دەکەن. پێویست ناکات بڵێین، بەو ژمارە زۆرەی کەسانێک کە مووچەیەکی زۆریان هەیە و لە کەرتی گشتیدا کاردەکەن، سەختە کەرتێکی تایبەتی هەمەچەشنت هەبێت. لە کۆتاییدا گەشەکردن ناجێگیرە چونکە کەمێک لەم وڵاتانەی وابەستە بە کاڵاکان یاسای داراییان هەیە بۆ بەڕێوەبردنی هەڵاوسانی نرخ. کاتێک نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە، ئەستەمە وڵاتێکی هەناردەکار بەرەنگاری ئەو حەزە بکاتەوە کە زیاتر خەرج بکات و ڕووبەڕووی کورتهێنانی بودجە ببێتەوە و کاتێک نرخی نەوت دادەبەزێت، وڵاتان پشتێنەکانیان توندتر دەکەن و گەشە دەکەن، کەمتر ڕووبەڕوویان دەبێتەوە.
دوای بەهاری عەرەبی ساڵی 2011، هاوکات لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، هەردوو وڵاتی هەناردەکار و هاوردەکاری نەوت بڕیاریاندا یارمەتییەکان زیاد بکەن و بودجەی کرێی کەرتی گشتییان زیادکرد، کێشەکانیش خراپتر بوون. پاکێجی خۆشگوزەرانی سعودیە بریتی بوو لە زیادکردنی مووچەی فەرمانبەرانی حکومەت، هەلی کارێکی نوێ، پلانی قەرز بە بەهای 93 ملیار دۆلار. هاوردەکارانی نەوتی وەک تونس و میسریش یارمەتییەکانی وزە و مووچەی فەرمانبەرانی حکومەتیان زیاد کرد. لە نێو هەناردەکارانی نەوتدا، یارمەتییەکانی وزە و کرێی بەرزی کەرتی گشتی ئامرازێکی زۆر ناکاریگەرن بۆ دووبارە دابەشکردنەوەی داهاتی نەوت بەسەر هاووڵاتییاندا. دابەزینی بەرچاوی نرخی نەوت کە لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد ئەم وێنەیەی گۆڕی. نزیکەی هەموو وڵاتانی هەناردەکاری نەوت یارمەتییەکانی سووتەمەنی و کارەبا و گاز و ئاویان کەمکردەوە. ئیمارات بەشێوەیەکی بەرچاو یارمەتییەکانی سوهات کەمکردۆتەوە. زۆرێک لە وڵاتان کرێی کەرتی گشتییان کەمکردەوە و هەندێکیشیان وەک جەزائیر کرێی کەرتی گشتییان بە بەردەوامی هێشتەوە. مەغریب و بەشێک لە وڵاتانی ئەنجوومەنی هاوکاری کەنداوی فارس لە بواری بەکارهێنانی کارامەی وزە پێشکەوتنیان بەدەستهێنا و بەرهەمهێنانی گازە پیسکەرەکانیان کەمکردەوە. هاوردەکارانی نەوتی وەک مەغریب و میسر و ئوردن کە لە ساڵی 2014 دەستیان بە چاکسازی کردووە لە پاڵپشتییەکان، لە جێگیرکردنی نرخی سووتەمەنی بە پشتبەستن بە بازاڕی ناوخۆ بۆ دانانی نرخی سووتەمەنی بە پشتبەستن بە بازاڕی جیهانی گۆڕاوە. لە کورتخایەندا دابەزینی نرخی نەوت بووەتە هۆی گۆڕانکاری لە سیاسەتی پێکهاتەیی لە ناوچەکەدا کە یارمەتی وڵاتان دەدات بۆ تێپەڕاندنی کێشەکان. بۆ ئەوەی دڵنیا بین ئەم گۆڕانکاریانەی سیاسەت تەنها سەرەتایەکە. بۆ ئەوەی ئەم وڵاتانە سوودی زیاتر لە دابەزینی نرخی نەوت وەربگرن، پێویستە لە 3 بەرەی تردا هەنگاو بنێن: یەکەم، چاکسازیی بەرچاو لە کەرتی خزمەتگوزاری شارستانی، بۆ ئەوەی کەرتی گشتی وەک دامەزراوەیەکی لێپرسینەوە لە لایەن هاووڵاتیانەوە سەیر بکرێت، دووەمیش… جێبەجێکردنی یاسا داراییەکان کە نەرم و نیان بێت لە بەرامبەر شۆکی نرخە خۆپارێزییەکان و سێیەم: بۆ وڵاتانی هەناردەکاری نەوت؛ پێویستە ڕێگەی گونجاوتر بۆ دابەشکردنی داهاتی نەوت بەسەر هاوڵاتیاندا لەبەرچاو بگیرێت.
