بەبەراورد لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، ئێران لەڕووی وەبەرهێنانی دەرەکییەوە دۆخێکی قبوڵکراوی نییە، بەڵام ئاستەنگەکانی سەر ڕێگای وەبەرهێنەران بۆ دەرزی لێدانی سەرمایەکانیان بۆ ناو ئێران چین؟ یەکێک لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئابووری ئێران لەم ساڵانەی دواییدا، نەبوونی سەرمایە بووە؛ تەحەدایەک کە وایکردووە زۆربەی پڕۆژەکانی بیناسازی و ژێرخانی نیوە تەواو بمێننەوە و زۆرێک لە ئامێر و ئامێرەکان لە پیشەسازییە جیاوازەکاندا بەهایان دابەزێت. یەکێک لە گرنگترین چارەسەرەکان بۆ باشترکردنی ئەم بارودۆخانە، ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانییە. بەڵام هەرچەندە شارەزایان پێیان وایە توانای ئێران بۆ وەبەرهێنانی بیانی لە وڵاتانی دیکەوە زۆر بەرزە، بەڵام کۆمەڵێک هۆکاری جۆراوجۆر بوونەتە هۆی ئەوەی کە مەترسی هاتنی سەرمایەی بیانی بۆ ناو ئێران زیاد بکات و بیانییەکان نایانەوێت سەرمایەکانیان لە ئێراندا دەرزی لێبدەن.

هەڵوێستی ئێران لە ڕوانگەی وەبەرهێنانی دەرەکییەوە
بە پێی ئەو ڕاپۆرتەی ژووری تاران لەژێر ناونیشانی “سەیرکردنی دۆخی وەبەرهێنان لە ئێران” بڵاوی کردۆتەوە، بە بەراورد لەگەڵ دراوسێکانی، ئێران لە ڕووی ڕاکێشانی سەرمایەی دەرەکییەوە دۆخێکی قبوڵنەکراوی هەبووە. هاتنی سەرمایەی بیانی بۆ ئێران لە ماوەی ١٠ ساڵی ڕابردوودا بە ڕەوتێکی نزیکەی یەکساندا تێپەڕیوە و ئامارەکەی لە ساڵی ٢٠٢٢دا گەیشتووەتە یەک ملیار و نیو دۆلار. بەم ئامارە سەرمایەگوزارییە، ئێران لە ساڵی ڕابردوودا لە ڕووی وەبەرهێنانی دەرەکییەوە پلەی ٧٩ی بەدەستهێنا.
هەرچەندە بەپێی ڕاپۆرتی وەزارەتی پیشەسازی و کان و بازرگانی، وەبەرهێنانی بیانی لە ساڵی 1400 ژمارەی پێوانەیی 11 ساڵەی شکاندووە، بەڵام لە 6 مانگی یەکەمی ساڵی 1401 بە بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی 1400، وەبەرهێنانی بیانی زیاتر لە 82 کەمیکردووە %. ئەم ڕاپۆرتە دەریدەخات لە ٦ مانگی یەکەمی ساڵی ڕابردوودا، ٧٣ حاڵەتی وەبەرهێنانی بیانی بە بەهای ٣٨٢،٤٠٠،٠٠٠ دۆلار لە کەرتی پیشەسازی و کانگا و بازرگانی پەسەندکراوە، کە لە ڕووی ژمارەوە ڕێژەی ٧.٥% و لە ڕووی بەهاوە بە ڕێژەی ٨٢.٧% بەراورد بە… هەمان ماوەی ساڵی پێشوو کەمی کردووە. هاوکات لە هەمان ماوەی ساڵی ١٤٠٠دا، تا ٧٩ حاڵەتی وەبەرهێنانی بیانی بە بەهای ٢ ملیار و ٢١٥ ملیۆن دۆلار لەم کەرتەدا پەسەندکراون. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، ڕاپۆرتی UNCTAD (کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بازرگانی و گەشەپێدان) 2022 پێشکەوتنی 18.6% لە ڕاکێشانی سەرمایەی بیانی لە ساڵی 2021 (1400) بە بەراورد بە ساڵی پێشوو (2019) نیشان دەدات، بەڵام لەم ڕاپۆرتەدا، ڕەوتی دابەزینی ئا دەیە هێشتا ماوە ڕابردوو پارێزراوە. وەبەرهێنانی بیانی لە ئێران لە ساڵانی 2018، 2019 و 2020دا بە ڕێژەی 11%، 4.36% و 30% دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە.
بۆیە کۆی وەبەرهێنانی بیانی لە ئێران لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا بە ڕەوتی دابەزین بۆ یەک لەسەر سێ دابەزیوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە ئەم ڕەوتە لە هەمان ماوەی کاتدا لە نێوان وڵاتانی تازەپێگەیشتودا لە بەرزبوونەوەیەکی سووکدا بووە. بەگوێرەی ڕاپۆرتی UNCTAD، لە ساڵی 2021دا یەک تریلیۆن و 582 دۆلار وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی دەرەکی لە جیهاندا ڕادەکێشرێت، کە دەکاتە 619 ملیار و 171 ملیۆن دۆلار زیاتر لە ساڵی ڕابردوو. بەڵام پشکی ئێران لەم بڕە وەبەرهێنانە لە جیهاندا 0.09% بووە؛ واتە شتێکی نزیک لە سفر. بە پێی ئەم ڕاپۆرتە، لە ساڵی ٢٠٢١ (١٤٠٠) ئێران لە ڕیزبەندی ٨٠هەمین وڵاتانی ڕاپرسییەکەدایە، کە بە بەراورد بە ڕاپۆرتی ساڵی پێشوو ٨ پلە دابەزیوە. پشکی وڵاتانی تازەپێگەیشتووی جیهان لە کۆی وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی بیانی ئەمساڵ لە جیهاندا نزیک بووەتەوە لە 52.87% و یەکسان بووە بە 836 ملیار و 571 ملیۆن دۆلار. هەروەها وڵاتانی پێشکەوتوو 745 ملیار و 739 ملیۆن دۆلاری وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی بیانی بۆ خۆیان ڕاکێشا، کە 12.47%ی کۆی وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە جیهاندا بووە.

دۆخی دراوسێکانی ئێران لە ڕاکێشانی سەرمایەی دەرەکی
وەبەرهێنانی بیانی لە چوار وڵاتی دراوسێی ئێران دۆخێکی جیاوازی هەیە. بۆ نموونە، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی توانیویەتی لە ساڵی ٢٠١٩ تا ٢٠٢٢ لە ڕەوتی بەرزبوونەوەدا بێت بۆ ڕاکێشانی سەرمایەی بیانی و لە ساڵی ٢٠٢٢دا نزیکەی ٢٣ ملیار دۆلار سەرمایەی وڵاتانی دیکە بۆ خۆی ڕادەکێشێت. بۆیە ئیمارات لە ڕووی ڕاکێشانی سەرمایەی دەرەکییەوە بە یەکەم وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوزەد کراوە.
لە لایەکی دیکەوە، هەرچەندە سعودیە لە ساڵی ڕابردوودا ڕووبەڕووی دابەزینی 59%ی وەبەرهێنانی دەرەکی بووەوە، بەڵام نزیکەی 8 ملیار دۆلار سەرمایەی وڵاتانی دیکەی بۆ خۆی ڕاکێشا. ئەم ئامارە بۆ تورکیەش گەیشتە نزیکەی ١٣ ملیار دۆلار.
بەپێچەوانەی بانگەشەی حکومەت، گەمارۆکان کاریگەرییان هەبووە و ئێستا ئێران بۆ ماوەیەکی زۆر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دوور خراوەتەوە و لە پلانەکانی گەشەپێدان و گەشەپێدانی جیهانی و ناوچەییدا هیچ ئاماژەیەک بە ئێران نەکراوە. نزیکترین نموونە پلانی پشتێنەی لاچینە، کە ئێرانیش بەدەر دەکات و ئێرانیش لە پلانی ڕێگای ئاوریشمدا بەشدار نییە، نە لە پلانی پشتێنەی لاچینیشدا.
دوورخستنەوەی ئێران لە نەخشەی وەبەرهێنانی جیهانیدا تەنیا لەم حاڵەتانەدا سنووردار نییە. لە کاتێکدا چین، سعودیە و تورکیا لە وڵاتانی دوور و نزیکدا وەبەرهێنان دەکەن، ماوەی دە ساڵە گەشەی ئابووری ئێران لە سفر نزیک بووەتەوە و هیچ سەرمایەیەکی نوێی بیانی نەچووەتە ناو ئێرانەوە. ئەمەی خوارەوە بەشێکە لە ڕاپۆرتی چاودێریی پێشهاتەکانی بازرگانی جیهانی کە بە هەوڵی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ژووری ئێران ئەنجام دراوە. ڕاپۆرتێک کە دەریدەخات چ پێشهاتێکی ئابووری لە جیهان و بە تایبەتی لە ناوچەکەدا ڕوویداوە.

چین خەریکی پەرەپێدانی ڕێگایەک لە عێراقدایە
بەپێی ئەو ڕاپۆرتانەی کە لەبەردەستدان، چین بڕیارە ڕێگایەکی گەشەپێدان لە عێراق دروست بکات. ئەو ڕێگایەی کە بە ١٠ پارێزگای عێراقدا تێدەپەڕێت و عێراق بە ئەوروپا دەبەستێتەوە. پرۆژەی ڕێگای گەشەپێدانی ستراتیژی بە پرۆژەیەکی تەواوکەری بەندەری فاو گراند دادەنرێت و گەورەترین پرۆژەی عێراقە کە هێڵی شەمەندەفەری دوو ڕێڕەوی شەمەندەفەر و ڕێگایەکی مۆدێرن لەخۆدەگرێت، بەگوێرەی نوێترین تەکنەلۆجیاکان.
درێژی ڕێگای ئەم پڕۆژەیە ١٢٠٠ کم، کە لە بەندەری فاوەوە دەست پێدەکات و لە سنووری عێراق و تورکیا لە دەڤەری فیشخابور کۆتایی دێت. هەروەها هێڵی شەمەندەفەری ئەم پڕۆژەیە بە 10 پارێزگای عێراقدا تێدەپەڕێت و ئەم ڕێگایە ڕێگایەکی گرنگە لە عێراقەوە بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا. ئەم پڕۆژەیە توانای گواستنەوەی نزیکەی ١٥ ملیۆن سەرنشین و ٣.٥ ملیۆن کۆنتێنەر و ٢٢ ملیۆن تۆن کاڵای هەیە لە ساڵێکدا. داهاتی جوڵەی کاڵاکان ساڵانە نزیکەی ٤ ملیار دۆلارە