دابینکردنی زیادە کێشەیەکی جیهانییە و کێشەیەکی جیهانی پێویستی بە هەوڵی هاوبەشی هەموو وڵاتان هەیە. ئەمانە لێدوانەکانی گاو هوچێنگ وەزیری بازرگانی چینە لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە پەکین لە ٢٣ی شوباتدا. گاو لە وەڵامی ڕەخنەی جیهانی دژی بەرزبوونەوەی هەناردەی پیشەسازی چین قسەی کرد و ڕایگەیاند کە هەمووان تاوانبارن.
بێ گومان زیادەڕۆیی لە دابینکردن کێشەیەکی جیهانییە، بەڵام بەو شێوەیەی کە بەڕێز گاو باسی دەکات نا. هەناردەکردنی گەورەی کاڵای پیشەسازی چین هەموو بازاڕەکانی جیهانی گرتەوە و کاریگەری زۆری لەسەر فشارەکانی دژە هەڵاوسان هەبووە و ئەم بابەتە هەڕەشە لە بەرهەمهێنەرانی سەرتاسەری جیهان دەکات. ئەگەر ئەم زیادە دابینکردنە دەرئەنجامی زیادبوونی توانای بەرهەمهێنان بێت لە زۆرێک لە وڵاتان، ئەوا بەڕێز گاو ڕاست دەکات کە نابێت چین تاوانبار بکرێت، بەڵام واقیعەکە شتێکی ترە.
بۆ نموونە توانای زیادەی چین لە دروستکردنی پۆڵادا زیاترە لە بەرهەمهێنانی یەکگرتووی ژاپۆن و ئەمریکا و ئەڵمانیا. کۆمپانیای ڕۆدیۆم گروپ کە کۆمپانیایەکی ڕاوێژکارییە، مەزەندەی کردووە کە بەرهەمهێنانی پۆڵا لە جیهاندا بە ڕێژەی ٥٧% لە دەیەی کۆتایی هاتنی ساڵی ٢٠١٤ گەشەی کردووە و چین ٩١%ی ئەم زیادبوونەی پێکهێناوە. لە پیشەسازی دوای پیشەسازیشدا هەمان شتە، لە کاغەزەوە تا کەشتی و شووشە. ئێستا چین بەهۆی دابەزینی خواستی ناوخۆییەوە بازاڕی جیهانیی خستووەتە ژێر ئاوەوە. پەرەسەندنی هەناردەکردنی چین بەردەوامە. توانای توانەوەی ئەلەمنیۆمی چین لەمساڵدا بە ڕێژەی لەسەدا دە زیاد دەکات. بەگوێرەی ئاژانسی ڕیزبەندی فیچ، لە دوو ساڵی داهاتوودا نزیکەی دوو ملیار تۆن توانای بەرهەمهێنانی خەڵوزی نوێ بۆ توانای بەرهەمهێنانی چین زیاد دەکرێت.
ڕاپۆرتێکی ورد کە لەم هەفتەیەدا لەلایەن ژووری بازرگانی یەکێتی ئەوروپا لە چین بڵاوکراوەتەوە، دەریدەخات توانای زیادەی پیشەسازی لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە زیادیکردووە. بانکی ناوەندی چین لەم دواییانەدا ڕاپرسییەکی لە ٦٩٦ کۆمپانیای پیشەسازی لە جیانگسو کردووە و بۆی دەرکەوتووە کە بەکارهێنانی تواناکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە. لویس کۆجیس لە پەیمانگای توێژینەوەی ئابووری ئۆکسفۆرد مەزەندە دەکات کە جیاوازی بەرهەمهێنان- لە نێوان بەرهەمهێنان و توانادا- بۆ پیشەسازی چین بە گشتی لە ساڵی ٢٠٠٧دا گەیشتە سفر، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ لەسەدا ١٣.١ بووە، کە بەشێکی زۆری پەیوەندی بە پیشەسازی قورسەوە هەیە.
لە جنۆکە ترسناکتر
بەشێکی زۆری کێشەکە بووەتە هۆی دروستبوونی بڵقی کەرتی خانووبەرەی چین. وەبەرهێنانێکی گەورە لە کەرتی خانووبەرەی چین کراوە، بەڵام زۆرێک لە شارەکان کە بەڕواڵەت چۆڵن، دواجار دەبێت پڕبکرێنەوە. وەبەرهێنانی زۆر سەیر و سەمەرەی چین لە کاڵا پیشەسازییەکان کێشەیەکی زۆر گەورەترە. شیکارییەکانی جانێت هۆو لە دەستەی کۆنفرانس دەریدەخەن کە گەشەی وەبەرهێنان لە بەرهەمهێنانی ئامێری کانگا و کاڵا پیشەسازییەکانی دیکەدا لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠١٤دا لە وەبەرهێنان لە کەرتی نیشتەجێبوون زیاتر بووە. ئەم بابەتە وایکردووە زۆرێک لە کۆمپانیا حکومییەکان لەڕادەبەدەر بەرەوڕووی پاشەکشە ببنەوە و ئەم کۆمپانیایانەشی کردووە بە زۆمبی قازانج.
ساڵی ڕابردوو کۆمپانیا پیشەسازییەکانی چین بۆ یەکەمجار لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە ڕووبەڕووی دابەزینی قازانجی گشتی بوونەتەوە. دۆیچە بانکی مەزەندەی کردووە کە یەک لەسەر سێی کۆمپانیاکانی چین کە قەرزاری زۆریان هەیە، لە پیشەسازییەکاندان کە ڕووبەڕووی زیادەڕۆیی لە دابینکردن دەبنەوە. گەڕانەوەی سەروەت و سامانی کۆمپانیا دەوڵەتییەکان کە زاڵن بەسەر پیشەسازییە قورسەکاندا، یەک لەسەر سێی کۆمپانیا تایبەتەکان و نیوەی کۆمپانیا بیانییەکانە لە چین.
ڕەگی ئەم درۆیە وەڵامدانەوەی چینە بۆ قەیرانی دارایی ساڵی ٢٠٠٨. دەسەڵاتدارانی چین هەوڵیاندا ئەو پارەیە بە شێوەیەکی بەرچاو لە کۆمپانیا دەوڵەتییەکان کە لە کەرتەکانی ژێرخانی ئابووری و پیشەسازی قورسدا چالاکن، وەبەرهێنان بکەن. توانای زیادەڕۆیی دروستکراو کێشەی زۆر گەورەتری بۆ چین دروستکردووە لە چاو وڵاتانی دیکەی جیهان. زیادەڕۆیی لە دابینکردندا بووەتە هۆی ئەوەی کە ڕەوتی دابەزینی نرخەکان بەردەوام بێت. لە مانگی یەکدا بینیمان کە نرخەکەی بۆ ٤٧ مانگ لەسەریەک دابەزیوە. دابەزینی نرخی بەرهەمهێنان فشاری لەسەر کۆمپانیا قەرزدارەکانی دەوڵەت زیاد کردووە.
هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە کە چین بە ئاشکرا دانی بەوەدا ناوە کە وەک کێشەیەک دانی پێدا ناوە. ئەنجومەنی حکومەت لەم دواییانەدا مامەڵەکردنی لەگەڵ توانای زیادە وەک یەکەمایەتییەکی نیشتمانی ڕاگەیاند. لە ٢٥ی شوباتدا، کۆمیسیۆنی چاودێری سەروەت و سامانی دەوڵەت کە سەرپەرشتی کارگە گەورەکانی سەر بە دەوڵەت دەکات، ڕایگەیاند کە بەم زووانە چاکسازی لە کارگە دەوڵەتییەکان جێبەجێ دەکات. هەواڵە ناخۆشەکە ئەوەیە کە ٣ کردارەکەیان کێشەکە خراپتر دەکات.
یەکێک لە بژاردەکان بۆ زۆمبی چینی ئەوەیە کە توانای زیادەیان هەناردە بکەن. بەڵام ئەگەر چین پابەند بێت بە بەڵێنەکەیەوە کە بەهای یوان کەم نەکاتەوە، کاڵای هەرزان بەردەوام دەبێت لە لافاوکردنی بازاڕەکانی دەرەوە. حکومەتی ئەمریکا باجی زۆری لەسەر هاوردەی چین سەپاندووە. هیندستان هۆشداری دا لە فراوانبوونی بۆشایی بازرگانی لەگەڵ چین. خۆپیشاندەران دژی هاوردەکردنی کەلوپەلی چینی لە شەقامەکانی برۆکسل خۆپیشاندانیان ئەنجامدا. فشارەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ دان بە دۆخی ئابووری بازاڕی چیندا نەنێت. ئەوروپا چینی بە دامپینگ و دابەزینی نرخ تۆمەتبار کردووە.
ڕێبازێکی دیکە بریتییە لە هاندانی خواستی ناوخۆیی بە قەرز. لە مانگی یەکدا گەشەی قەرزی حکومەتی چین گەیشتە بەرزترین ئاستی لە ماوەی ساڵێکدا. بانکەکانی چین ٣٨٥ ملیار دۆلاریان بە قەرزی نوێ داوە، ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەییە. بەڵام قەرزکردنی زیاتر لە دۆخێکدا کە قازانج کەم دەبێتەوە تەنها دەتوانێت ببێتە هۆی خراپتربوونی دۆخی کۆمپانیا زۆمبیەکان.
سیاسەتی سێیەم بریتییە لە هاندانی پرۆسەی چەسپاندن لە کۆمپانیاکانی سەر بە دەوڵەتدا. هەندێک یەکگرتن لە کەرتەکانی وەک ئامێری هێڵی ئاسن و کەشتیوانیدا ڕوویداوە. بەڵام بەڵگەیەکی کەم هەیە کە ئاماژە بە کەمبوونەوەی توانای زیادە لە ئابووری چیندا بکات. سەرکردەکانی چین وازیان لە دابینکردنی قەرزی هەرزان و خزمەتگوزارییە پاڵپشتییەکان هێنا بۆ کۆمپانیاکانی سەر بە دەوڵەت. بەڵام ئەنجامەکە پێچەوانەی ئاماری بەرپرسانی پارێزگاکانە کە کۆنترۆڵی ١٥٠ هەزار کۆمپانیای دەوڵەتی دەکەن. حکومەتە خۆجێیەکان لە ڕێگەی باج لەسەر کۆمپانیاکانەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت، بۆیە زۆرێک لە بەرپرسان ئامادە نین کۆمپانیاکانی سەر بە دەوڵەت دابخەن، بەبێ گوێدانە ئەوەی کۆمپانیاکە قازانج نییە یان ناکارامە.
هەروەها نیگەرانن لە نائارامی کۆمەڵایەتی بەهۆی دەرکردنی گ
